کد خبر: ۶۴
تاریخ انتشار: ۰۹ مرداد ۱۳۹۴ - ۱۶:۳۱
نخستين طرح جامع عمران و آبادي خوزستان از سال1335توسط تشکيلاتي با عنوان «سازمان توسعه منابع نيويورک» مرحله به مرحله به اجرا در مي آيد.

عباس امام:

اشاره:

به رغم وجود پايتخت امپراتوري دولت هاي باستاني ايران در محدوده استان فعلي خوزستان(که نشاندهنده رشد و رونق اقتصادي ـ اجتماعي اين خطه در آن دوره بوده است) مي دانيم که رفته رفته در قرن هاي بعد به دلايل گوناگون عمران و آبادي خوزستان رنگ مي بازد، به گونه اي که از دوره صفويه به بعد و به ويژه در دوران قاجاريه ـ همچون بسياري از ديگر نقاط ايران ـ فقر و فلاکت و عقب ماندگي اقتصادي ـ اجتماعي در گوشه گوشه اين ديار بيداد مي کند.

البته در اواسط دوره قاجار طرح هايي براي عمران و آبادي خوزستان ارائه مي شود (به عنوان مثال نگاه کنيد به «سفرنامه خوزستان» (عبدالغفار نجم الملک).

ولي با توجه به مشکلات فراوان تقريباً هيچ کدام از اين طرح ها جامه عمل نمي پوشد و در عين حال آن طرح ها بي ارتباط با يکديگر بوده و از ويژگي فراگيري و جامعيت برخوردار نبودند.

برنامه ريزي و اجراي طرح «توسعه همه جانبه منابع ملي خوزستان» نخستين طرح جامع عمران و آبادي خوزستان است که از سال1335توسط تشکيلاتي با عنوان «سازمان توسعه منابع نيويورک» مرحله به مرحله به اجرا در مي آيد.

اين موسسه که متعلق به دو سرمايه دار امريکايي به نام هاي «ديويد ليلينتال» و «گوردن کلاپ» بود ابتدا با انجام طرح مطالعاتي ميداني به بررسي زمينه هاي نيازسنجي و امکان سنجي طرح هاي خود پرداخت و سپس با سازماندهي و راه اندازي تشکيلاتي به نام «سازمان عمران خوزستان» (Khuzestan Development Service يا به اختصارKDS) و بعدها «سازمان آب و برق خوزستان» (Khuzestan Water and Power Authority)يا به اختصار(KWPA) به اجرايي ساختن طرح هاي خود همت گمارد.

مهمترين طرح هاي پيشنهادي ليلينتال ـ کلاپ عبارت بود از :ساخت 14 سد،طرح هاي آبياري و آماده سازي زمين هاي کشاورزي ،پژوهشگاه هاي بذر خاک ،خطوط توليد و انتقال نيرو ، راه اندازي صنايع پتروشيمي ، خدمات بهداشت همگاني ، خانه سازي، تاسيس يک شرکت بزرگ دولتي کشت نيشکر و ... .

با گذشت زمان و اجرايي شدن اين طرح ها مخالفت هايي نيز از سوي افراد و گروه هاي سياسي مخالف رژيم شاه با آن پروژه ها ابراز گرديد (به عنوان نمونه، نگاه کنيد به کتاب «کارنامه سه ساله» جلال آل آحمد).

در هر صورت ، با توجه به اهميت تاريخي اين طرح ها در روند رشد و توسعه اقتصادي ـ اجتماعي منطقه خوزستان (و بلکه کل کشور ايران) ما در اين پرونده ترجمه يک مقاله مستند و مفيد را خدمت علاقه مندان ارائه مي کنيم.

توضيح اينکه ترجمه فارسي اين مقاله که به قلم گوردن کلاپ (يکي از دو سرمايه گذار اصلي اجراي طرح توسعه همه جانبه خوزستان)مي باشد در سال 1335 از سوي «سازمان برنامه» بصورت کتابچه اي درون سازماني منتشر شده و ما با توجه به اهميت موضوعي آن دوباره اقدام به انتشار ان مي کنيم.

گوردون کلاپ * ترجمه از مجله ميدل ايست جورنال ـ جلد دوم ـ شماره اول ـ زمستان 1957

طرح عمران دره تنسي و ايران

براي حل مسئله توسعه اقتصادي ايران که شايان نهايت اهميت است شالوده و طرح جديدي در خوزستان ريخته مي شود. اين منطقه در جنوب غربي ايران واقع شده و پنج رودخانه دشت پهناور آن را که در شمال خليج فارس قرار گرفته مشروب مي کند و اراضي وسيع نفت خيز آن چرخ هاي پالايشگاه عظيم آبادان را بگردش در مي آورند.

دولت ايران از يکي از شرکت هاي آمريکايي که در نوع خود تازه و بي سابقه است درخواست نموده که مسئوليت يک برنامه جامع و واحدي را براي توسعه و عمران منابع و آب و خاک اين منطقه تقبل نمايد.

البته تنظيم طرح هاي وسيع در ايران موضوع تازه اي نيست زيرا هم اکنون نيز دولت ايران دست بکار اجراي دومين برنامه هفت ساله خود که متضمن اجراي طرح هاي بسياري براي راه سازي ـ سدسازي ـ آبياري ـ ساختمان فرودگاه ها- آموزشگاه ها ـ بيمارستان ها و موسسات صنعتي است مي باشد. ولي تنظيم يک برنامه براي توسعه امور اقتصادي از طريق استفاده از منابع طبيعي يکي از مناطق بزرگ ايران در اين کشور تازگي دارد و در حقيقت تا سال 1930 که اجراي طرح عمران دره تنسي در جنوب شرقي ايالات متحده آمريکا که اراضي آن بي اندازه پست و نامرغوب بود آغاز گرديد نظير آن در هيچ منطقه دنيا به موقع اجراء در نيامده بود.

کسانيکه از علاقه و توجه مردم جهان به طرح عمران دره «تنسي» واقف هستند به خوبي مي دانند که ايران نيز بايد نظريات و طرز کار اين سازمان را خواستار و طالب باشد و آن را در يکي از وسيع ترين دره هاي پُرآب خود بکار بندد. موفقيت طرح عمران دره تنسي سبب شده است که دائماً از اطراف و اکناف عالم کارشناسان فني و مأمورين دولتي و رؤساي کشوري براي ديدن دره تنسي و بررسي روش هاي متخذه در آن باين منطقه روي آورند.

در بسياري از نقاط دنيا طرح عمران دره تنسي به منزله مظهر پيروزي و اميد شناخته شده مثلاً در سال هاي اخير در برخي کشورها طرح هايي از روي طرح هاي عمران دره تنسي به موقع اجرا گذارده شده و در بعضي ديگر شالوده اجراي آن ريخته مي شود ولي معهذا تا سال 1956 اصول نظريات مربوط به طرح عمران دره تنسي در خاورميانه آن طور که بايد و شايد مورد استقبال قرار نگرفت.

سپس درماه مارس همان سال دولت ايران نظريات طرح عمران دره تنسي را به عنوان قسمتي از تلاش و کوشش شديد خود در راه بالا بردن سطح زندگي مردم ايران از طريق استفاده کامل ازمنابع کثير ملي پذيرفت و موافقتنامه اي با شرکت عمران ومنابع نيويورک که در سال 1955 بوسيله ديويد ليليانتال و اينجانب و با سرمايه بانکي شرکت «لازارد فرر و شرکاء» تشکيل گرديده بود منعقد نمود طبق اين موافقت نامه، شرکت ما از لحاظ طرح ريزي و کمک در اجراي يک برنامه طويل المدت براي عمران و توسعه امور کشاورزي و صنعتي منطقه خوزستان طبق اصول مربوط به طرح عمران دره تنسي کمک خواهد کرد.

اين منطقه که مساحت آن 58000 ميل مربع است و شامل قلل و دره هاي ناهموار جبال بختياري و رشته کوه هاي زاگرس مي باشد حوزه اي است که آب در آن بصورت رودخانه هاي کارون و کرخه و ابديز و جراحي و هنديجان جريان دارد.

بزرگترين اين رودخانه ها رود کارون است که از پُر آب ترين رودخانه هاي ايران بشمار مي رود. يکي از صفات ممتاز کارون اين است که اين رودخانه بزرگترين رودخانه خاورميانه به شمار مي آيد که تمام مسير آن در کشور ايران است. قسمت اعظم آينده منطقه خوزستان و تمامي ايران بسته به آب هاي گران بهاي اين رودخانه پهناوراست که از قلل پر برفي که 14000 فوت از سطح دريا ارتفاع دارند سرچشمه مي گيرند و به خليج فارس در نزديکي آبادان مي ريزند.

علاقه به عمران اين منطقه مسئله و امر تازه اي نيست.

قرن ها پيش منطقه خوزستان مقر بزرگترين امپراطوري ايران بود و در دشت خوزستان که بوسيله کرخه و کارون مشروب مي گرديد عمليات آبياري صورت مي گرفت.

در سال هاي اخير منطقه خوزستان بوسيله خود ايراني ها و کارشناسان آمريکايي اصل چهار و هيئت هاي کمک فني ملل متحد بررسي و بهترين و اميد بخش ترين محل براي انجام امور کشاورزي و صنعتي متنوع تشخيص داده شد. عمران کلي منطقه خوزستان که در حال حاضر مرکز و مقر صنايع نفت مي باشد تأثير بسزايي در تقويت اقتصاديات سراسر ايران خواهد داشت.

چندين سال پيش سازمان کشاورزي و خوار بار ملل متحد، منطقه خوزستان را براي انجام مطالعات و بررسي هاي مخصوصا انتخاب و در گزارش هاي مقدماتي خود که در اوايل سال 1956 تهيه کرد نيازمندي ها و فرصت هاي مناسب را جهت عمران کلي حوزه هاي کارون و کرخه تشريح نمود.

آقاي ابولحسن ابتهاج مدير عامل سازمان برنامه ايران از آقاي ليليانتال و اينجانب دعوت نمودند که براي بازديد منطقه خوزستان و سنجش امکانات آن مسافرتي بنمائيم.

اينک پس از يک رشته عمليات اکتشافي مهندسي و بررسي هاي معموله که بوسيله يکي از همکاران ما آقاي ويليام ل. وردوئين صورت گرفته يک طرح کلي آزمايشي و موقتي تهيه گرديده است و پس از آنکه نتايج نقشه کشي ها و بررسي هاي انتخابي به يکديگر پيوست جزئيات آن تعيين و تکميل خواهد شد.

قسمت اصلي اين برنامه که موقتاً و به طور آزمايشي در نظر گرفته شده شامل بستن سدهاي مخزني بر روي پنج رودخانه مذکور است تا به دينوسيله بتوان اراضي وسيع دشت خوزستان را مشروب نمود. البته عمليات زهکشي و مسائل مربوط به تعيين ميزان نمک و درجه شور ي خاک بعداً مورد توجه قرار داده خواهد شد. با ساختن اين سدها طغيان رودخانه هاي مورد بحث نيز تحت کنترل قرار خواهد گرفت و به علاوه توليد برق را به ميزان زياد براي مصارف صنعتي ـ بازرگاني و منازل امکان پذير خواهد ساخت.

منابع معدني نيز که شامل مقادير بسياري گاز طبيعي مولده در اراضي نفت خيز است و در حال حاضر به هدر مي رود بايد توسعه يابد.

در مورد ايران يا هر کشور ديگر اقدام به چنين امر خطير در درجه اول بستگي زياد به چگونگي طرح ريزي و پيش بيني هاي لازم براي نيل به آن مي باشد در غير اين صورت چنانچه قبل از مبادرت به بستن يک سد عظيم کليه اطراف و جوانب امر يعني رشته سدهاي ديگر به دقت رسيدگي نشود و طرح هاي لازم تهيه نگردد در آتيه راه نيل به منابع بزرگتر مسدود خواهد گرديد. در هر منطقه و زمين نکته حائز اهميت اين است که همواره يک رودخانه بايد از جميع جهات مورد ملاحظه قرار گيرد و هر طرحي که براي آن در نظر گرفته مي شود مبتني بر يک سيستم و جزء آن باشند.

همچنين در محلي که وجود آب داراي جنبه حياتي است انجام اين پيش بيني ها ضرورت کامل دارد. به اين ترتيب ايران سرانجام خواهد توانست حداکثر استفاده را از رودخانه هاي خود براي آبياري ـ جلوگيري از سيل ـ کشتي راني ـ توليد برق و استفاده هاي مقدماتي ديگر که مورد نياز سکنه حال و آينده آن مي باشد بنمايد.

اين اصول کلي بطور تمام و کمال در طرح عمراني دره تنسي با موفقيت مورد آزمايش قرار گرفته و محاسن آن به اثبات رسيده است و مقامات ايراني نيز در يک سال پيش که ما براي ديدن اين منطقه و منابع و مردم آن دعوت شديم به وضوح دريافتند که عمران دره هاي منطقه خوزستان ضروري است و بايد بانهايت دقت به آن دست زده شود.

اقدامات تازه در خوزستان

بيست و پنج قرن پيش منطقه خوزستان مرکز پر نعمت يکي از بزرگترين تمدن ها يعني نخستين امپراطوري دنيا بود. در شهر شوش پايتخت داريوش کبير و زمين هاي اطراف آن غلات و حبوبات موردنياز سلاطين هخامنشي به مقادير زياد توليد مي شد. هزاران هزار جريب اراضي که درحال حاضر لم يزرع افتاده در آن زمان مرتباً تحت کشت بود. امروزه هنوز نيز بقاياي سدها و کانال هاي آبياري که برخي از آنها بعداً به وسيله سربازان اسير رومي ساخته شده ديده مي شود. از معدودي از اين ساختمان هاي قديمي هنوز نيز استفاده مي شود و حال آنکه بقاياي بعضي ديگر بخوبي معرف مقاصدي هستند که براي آنها ساخته بودند.

احياء و توسعه کشاورزي خوزستان که سابقه تاريخي دارد يکي از هدف هاي برنامه عمراني منطقه اي را تشکيل مي دهد.

طبق مطالعات سازمان خوار بارو کشاورزي و بررسي هاي مقدماتي معموله بوسيله «مهندسين شرکت عمران و منابع» بستن يک رشته سد در آب هاي علياي رودخانه هاي اين منطقه موجب آن خواهد شد که روزي بتوان 000/500/2جريب يا تقريباً 000/4 ميل مربع اراضي دشت پهناور خوزستان را مشروب ساخت.

جنبه هاي اميد بخش ديگر منطقه خوزستان يعني منابع عظيم انرژي که در ذخائر معدني و جريان سريع رودخانه هاي کوهستاني آن نهفته است شايد سلاطين و عقلاء آن زمان را بر آن مي داشت که اميد استفاده از اين مناقع عظيم را در مخيله خود بپرورانند ولي آن روز ها صرف نظر از اينکه علم و دانش به حد کمال نرسيده بود ابزار و آلات کافي نيز براي تحقق اين رويا وجود نداشت حتي امروزه نيز با همه قدرت علم مهندسي و وجود وسائل کار استفاده از اين نيروهاي طبيعي براي رفاه حال مردم ايران کار چندان سهل و آساني نيست. مثلاً گردنه هاي سخت و خطرناک رشته جبال بختياري همان اندازه که از لحاظ آبياري و توليد قوه برق و جلوگيري از سيل بالقوه پرارزش مي باشد به همان اندازه قدرت عظيم خود را برخ علم و صنعت مي کشند و به اصطلاح هل من مبارز مي طلبند. به علاوه موانع ديگري از لحاظ امور اداري طرح ريزي و اجراي جنبه هاي ديگر اين برنامه از جمله بهبود اوضاع بهداشت حفظ الصحه و آموزش و تربيت مردم براي کسب مهارت هاي لازم جهت بکار بردن روش هاي جديد کشاورزي و صنعتي موجود است که بر طرف کردن آنها مستلزم کار زياد بررسي دقيق ـ بکار بردن روش هاي صحيح براي اجراي طرح ها توام با سرمايه هاي هنگفت مي باشد تا بتوان روزي برداشت محصول را از دره هاي منطقه خوزستان امکان پذير ساخت.

بازديدي که در فوريه سال 1956 به عمل آمد به آقاي ليلينتال و اينجانب ثابت کرد که اين منطقه ممکن است روزي براي ايرانيان سرزمين پربرکت و نعمتي بشود و مردم بسياري بتوانند بخوبي و رفاه در آن زندگي نمايند.

پس از انجام مسافرت در اين ناحيه ما عقيده راسخ خود را مبني بر اينکه ثروت اين منطقه از لحاظ نفت و گاز باب جديدي در عمران کلي خوزستان افتتاح خواهد نمود و به مثابه کليدي براي صنعتي کردن ايران به شمار مي رود به استحضار آقاي ابتهاج رسانديم.

نفت و گاز هاي فرار ديگر که نصيب ايران شده ممکن است روزي منبع انرژي بي کراني شود و بتوان با بهاي نازل آن را در دسترس مردم قرار داد. اين منابع نه فقط براي پالايشگاه آبادان و ساير پالايشگاه هاي دنيا مواد خام تأمين خواهد کرد بلکه براي ماشين ها و کارخانجات شيميايي نيز ماده خام فراهم خواهد ساخت تا در سايه آن صنعت نيز همگام با کشاورزي در ايران پيشرفت کند.

در تعقيب اين گزارش مقدماتي در پيرامون عمران و توسعه اين منطقه يک موافقتنامه رسمي درماه مارس بين شرکت «عمران و منابع» و «سازمان برنامه» که در سال 1949 به امر اعليحضرت همايون شاهنشاهي تأسيس و مقرر شده بودکه 60 الي 80 درصد عوايد نفت را به مصرف توسعه امور اقتصادي و اجتماعي برساند منعقد گرديد.

تحت اين موافقتنامه شرکت امريکائي بررسي هاي خود را در پيرامون منابع اين منطقه آغاز نمود و دست بکار عمليات از قبيل اندازه گيري جريان آب رودخانه ها نقشه برداري دره ها ـ آزمايش جنس خاک گرديد.

با توجه به اطلاعات مشروحي که در نتيجه بررسي اين منابع بدست آمده و با استحضار از تمايلات و خواسته هاي مردم و رهبران آنها طرح جامعي تنظيم خواهد شد که اساس و بنيان آن ثابت ولي در پاره اي از جزئيات آن ممکن است جرح و تعديلي درآينده داده شود.

در اين مرحله مقدماتي، انجام پاره اي بررسي هاي انتخابي عوامل اصلي آزمايشي مورد بحث را نمايان خواهد ساخت. قبل از پايان تابستان سال 1958 شرکت «عمران و منابع» گزارشي مشعر بر چگونگي برنامه عمليات عمراني جامع و واحد اين منطقه تقديم خواهد داشت.

ضمن اين طرح ميزان برآورد هزينه هاي هر يک از پروژه هاي پيشنهادي و توصيه هايي در مورد طرز تأمين مخارج آنها و توضيحات لازم در مورد اينکه اداره نمودن تمام اين برنامه چه نوع سازماني بايد داشته باشد گنجانده خواهد شد ولي البته آغاز برنامه عمل را موکول به اتمام طرح جامع عمراني نخواهيم کرد. طرح هاي مخصوصي که با برنامه اصلي منافات نداشته باشد و به آن لطمه اي وارد نسازد و متضمن منافع ومصالح فوري باشد بايد هرچه زودتر آغاز شود. تهيه نقشه براي طرح کنترل رودخانه هاي اصلي و شروع عمليات در رودخانه ي کوچک و فرعي که بيشتر جنبه محلي داشته باشد به موازات يکديگر صورت خواهد گرفت و باين ترتيب ازتأخيرات بي مورد جلوگيري خواهد شد و بعلاوه تجارب عملي که براي تنظيم و شروع اجراي طرح طويل المدت سودمند است بدست خواهد آمد.

اين راه حل نه تنها مورد استقبال آقاي ابتهاج و همکاران ايشان قرار گرفت بلکه مورد حمايت و پشتيباني آنان واقع شد و ضمناً اظهار داشتند برنامه اي که قسمت اعظم آن صرفاً روي کاغذ آورده شود مثمر ثمر نخواهد بود و به علاوه اضافه نمودند که انجام بررسي به مراتب آسان تر از اجراي طرح است.

ما نيز به نوبه خود به خوبي باين نکته واقف بوديم و مي دانستيم که در اثر تجربيات ساير کشورها اين موضوع به ثبوت رسيده و مي توانيم در مورد «بررسي بدون عمل» بذکر چند مثال از کشور خود مبادرت ورزيم و البته اين موضوع براي ما تعجب آور نبود که به نظير اين نظريات در ايران برخورد نماييم. در حقيقت ما «شرکت عمران و توسعه» را مقدمتاً براي اين منظور تشکيل داديم تا در نقاطي که خود مردم آماده براي بهره برداري از منابع خويش هستند به آنها در انجام آن کمک و همکاري کنيم و تنها علاقه مند به اين نبوديم که فعاليت هاي خويش را محدود به بررسي و تنظيم گزارش نماييم. بنابراين گو اينکه در ابتداي امر حدس مي زديم که ممکن است از طرف مقامات ايراني از ما در اجراي برنامه هفت ساله دوم که بسيار مورد توجه است نظر مشورتي خواسته شود ولي به مجرد اينکه آقاي ابتهاج غير از نظر مشورتي همکاري بيشتري از ما خواستار شدند از درخواست ايشان استقبال نموديم. ايشان از اشخاصي خواستار کمک هستند که نه تنها در طرح ريزي برنامه ها با تجربه بلکه در اجراي آنها نيز ذي صلاحيت و صاحب نظر باشند و بدانند چگونه يک طرح عمراني بايد بموقع اجراء گذارده شود تا مردم از منافع آن برخوردار گردند.

درخواست دولت ايران جهت عمران منطقه خوزستان مستلزم اين بود که ما سازمان خود را توسعه دهيم و بتوانيم عده اي کارمند براي خدمت در ايران تأمين کنيم تا از طرف سازمان برنامه دست به کار عمران خوزستان بشوند.

پس از اينکه باهمکاران سابق «طرح عمران دره تنسي»تلگرافي مبادله نظر نموديم تصميم بر قبول تقاضاي آقاي ابتهاج گرفتيم وموافقت نموديم که شرکت ما مسئوليت خطير سازمان دادن عمليات و مراقبت در اجراي آن را عهده دار شود. اتخاذ اين تصميم يعني توسعه وظائف و مسئوليت هاي شرکت ما را بر آن داشت که موافقتنامه ديگري که مکمل موافقتنامه مارس بود در تاريخ اول دسامبر يعني در موقعي که براي بار دوم آقاي ليليانتال و اينجانب بايران آمديم منعقد سازيم در اين موافقتنامه تعهد نموديم که نه فقط طرح هاي جديد پيشنهادي خود را اجرا کنيم بلکه برخي از طرح هاي ديگر را نيز که هم اکنون در منطقه خوزستان در دست اجرا مي باشد عملي سازيم.

اين عمليات شامل چند فقره طرح هاي کوچک آبياري و برنامه اصلاح زمين هاي زراعتي بودکه برخي در مرحله طرح ريزي و برخي ديگر در دست ساختمان بود ولي قسمتي از آنها در اثر فقدان مديران و کارکنان فني معوق مانده بود. ما باسازمان برنامه موافقت نموديم که اين عمليات نيز به منظور کمک باقتصاديات اين منطقه جزء لايتجزاي برنامه دقيق عمران خوزستان منظور شود.

مفهوم اين تعهدات جديد و دامنه دار که شامل فعاليت هاي بيشتر و سريعتري براي عمران اين منطقه مي باشد اين خواهد بود که ما بايد با منتهاي جديت کادر سازماني خود را تشکيل و قسمت هاي مختلف برنامه را با سرعت هر چه تمام تر يعني سريع تر از آنچه که در ابتداي امر مورد نظر بود پيشرفت دهيم. هنگامي که براي بار دوم به ايران آمديم قسمت اعظم عمليات مقدماتي خاتمه يافته و يا در دست اجرا بود.

هشت ماه پس از تاريخ امضاء موافقتنامه مارس عمليات مهندسي اکتشافي اتمام پذيرفت و برنامه و طرح مطالعات انتخابي تنظيم گرديد و دو نفر مدير کل انتخاب شد که در ايران مشغول انجام وظيفه گرديدند و نخستين گروه هاي نقشه برداري در اراضي شروع بکار نمودند.

نقشه برداران مزبور در کوهستان هاي شمالي که سرچشمه آبهاي کارون و کرخه هستند و اکثر مورد اکتشاف قرار نگرفته اند مشغول نقشه برداري و جمع آوري اطلاعات جهت ساختمان يک رشته سد و تعيين محل مناسب براي بستن سد گرديدند. در بهار سال 1957عمليات حفاري آزمايشي در چندين نقطه براي پايه ريزي سد صورت خواهد گرفت.

شرکت انگليسي هانتيتک اروسرويسز که هم اکنون عده اي مهندس براي براي انجام کارهاي ديگر در ايران دارد تحت پيماني که با «شرکت عمران و منابع» بسته است قسمتي از عمليات نقشه برداري را انجام خواهد داد . از طرف ديگر کارشناسان سازمان خواربار و کشاورزي ملل متحد در ايران نيز طبق ترتيبات خاصي که با «شرکت عمران و منابع» دارد به نمايندگي از طرف ايران مشغول اجراي بررسي هايي در اطراف طبقه بندي خاک زراعتي و تنظيم برنامه وسيعي براي حاصلخيزي زمين و تعيين و آزمايش نوع کود مورد نياز اين منطقه مي باشد.

حق الزحمه اين مأموريت چون علاوه بر مأموريت عادي سازمان خواربار و کشاورزي است از طرف ايران پرداخت خواهد شد. پس از تکميل بررسي هاي مربوط به خاک، نواحي مناسب براي عمليات آبياري دامنه دار انتخاب خواهد گرديد.

در ماه ژانويه 1957 به عده اي از مهندسين شيمي ايتاليايي از طرف شرکت مونت کايتني مقيم ميلان تحت قرار دادي که باشرکت ما منعقد نموده بود مأموريت داده شد که براي اين شرکت بررسي هايي در زمينه امکان استفاده از گاز نفت که ضمن استخراج نفت از چاه سوزانده مي شود انجام دهند. موارد استفاده احتمالي از اين اين گاز عبارت خواهد بود از تهيه توربين هاي گازي براي آبياري با تلمبه ـ ايجاد استاسيون هاي برق با استفاده از گاز و گرم کردن منازل و مصارف صنعتي ديگر.

از انجام اين بررسي ها دو هدف مورد نظر است:

اول اينکه چه مي توان کرد تا هر چه زودتر اين گازهاي فراوان حتي اگر به ميزان نسبتاً محدودي هم باشد در اقتصاديات ايران استفاده نموده و ديگر اينکه پس از توسعه اقتصاديات ايران و کسب مهارت و تجربه بيشتر کادرهاي فني و مديريت امور و امکان بکار انداختن سرمايه هاي خصوصي جهت عمران کشور چه نوع امکانات ديگري براي استفاده از گاز و نفت بعنوان مواد خام در صنعت پتروشيمي وجود دارد. پروژه هايي که ما براي استفاده از گاز بر اساس بررسي ها و تجزيه و تحليل هاي شرکت موت کاتيني ومنابع ديگر تهيه نموده ايم به ما اجازه خواهد داد که مرحله بعدي عمليات خود را بسازمان برنامه پيشنهاد نماييم. در هر حال اتحاذ تصميم نهائي با دولت ايران است و ما منحصراً نظرياتي مبني براينکه چه کارهايي بايد بشود و اين کارها چگونه و در چه مدت بايد انجام پذير خواهيم داد.

تشريک مساعي چند شرکت خصوصي يعني شرکت «هانتينک» و «مونت کاتيني» و کارشناسان «سازمان خوار بار و کشاورزي» که هر يک دست بکار اجراي قسمتي از طرح مورد نظر هستند بخوبي وظائف خطير «شرکت عمران و منابع» را نشان مي دهد. به عنوان نماينده رسمي سازمان برنامه براي اجراي امور عمراني شرکت عمران و منابع مي تواند با تعيين پيمان هايي از خدمات و عمليات مؤسسات و بنگاه هاي خصوصي و عمومي و داخلي و يا خارجي که ضمن يک برنامه متمرکز و در حدود جغرافيائي معين با يکديگر هم آهنگ شده باشد استفاده نمايد.

اتخاذ اين رويه براي ايران حائز نهايت اهميت مي باشد زيرا يکي از هدف هاي اصلي سازمان برنامه جلب و تأسيس مؤسسات اقتصادي خصوصي و عمومي است و اين عمل در برنامه جامع منطقه خوزستان مي بايستي منظور و منعکس گردد. اين قبيل اقدامات که در راه توسعه اقتصاديات صورت مي گيرد براي کارکنان طرح عمراني دره تنسي تازگي ندارد در دره تنسي، طرح عمران دره تنسي موجبات تشويق صنايع جديدي را فراهم ساخت و ابتکارات دسته جات ديگر را براي شرکت در اين امر برانگيخت و در واقع به مثابه يک کاتاليزور شيميايي به اين سازمان هاي دولتي و غير دولتي مساعدت کرد تا توانستند براي بالا بردن سطح زندگي مردم ناحيه مذکور به طوري که مورد قبول همگي باشد با يکديگر تشريک مساعي بعمل آورند.

البته منطقه خوزستان با دره تنسي اختلاف زياد دارد و در خوزستان موانع ومشکلاتي است که بايد راههاي حل تازه اي براي آن بدست آورد ولي اصول فني مکتسبه در دره تنسي يعني تشويق و ترغيب گروهها و مؤسسات خصوصي وعمومي به همکاري در راه نيل به هدف هاي مشترک همه جا صادق ميباشد .

در موافقتنامه اي که بين سازمان برنامه و «شرکت عمران و منابع» منعقد گرديد استفاده از اين روش در منطقه خوزستان پيش بيني شده است.

من باب مثال رؤساي شرکت در ايران بايد از لحاظ فني و غير آن ترتيباتي فراهم سازند که ايران بتواند از خدمات کارمندان فني هيئت هاي مختلفي خارجي و بنگاه هاي خصوصي و مؤسسات تخصصي ملل متحد استفاده نمايد.

هرگاه برنامه اي که براي عمليات در نظر گرفته مي شود با فرهنگ و آداب و رسوم و تجارب و اميال مردم محل ارتباط وبستگي نداشته باشد بجاي اينکه مثمر ثمر واقع شود برعکس مضر و خراب از کار درخواهد آمد.

بنابراين چنانچه بخواهيم حداکثر استفاده از برنامه ها گرفته شود بايد خود مردم و رهبران آنها به مفهوم آن پي برند و در تنظيم و اجراي آن شرکت کنند.

گام بلندي که اهميت بسزا در شرکت دادن مردم در اين برنامه خواهد داشت از طرف شخص اعليحضرت همايون شاهنشاهي برداشته شده است زيرا معظم له يک هيئت 7 نفري بنام کميسيون موقت مشورتي براي عمران منطقه خوزستان تعيين فرمودند.

براي انتخاب هر يک از اعضاي اين کميسيون اعليحضرت همايوني نظريات آقاي ابتهاج و نخست وزير را در مد نظر قرار دادند. اعضاء اين کميسيون از اشخاصي تشکيل يافته که بخوبي با اين منطقه آشنايي دارند و بعلاوه در خود آن بسر مي برند.

بعضي از اين افراد نيز داراي مسئوليت ها و وظائف ملّي مي باشند بوسيله تشکيل کميسيون مذکور که تحت مديريت آقاي ابتهاج مدير عامل سازمان برنامه براي تمامي ايران کار مي کنند اطمينان حاصل خواهد شد که عمليات عمراني منطقه اي موجب تقويت بنيه ايران خواهد شد.

اعضاء اين کميسيون عبارتند از جنابان آقايان مرتضي قلي بيات (مدير عامل شرکت ملي نفت ايران)، محمد علي مافي (سناتور) ابوالقاسم نجم (استاندار سابق خوزستان)، محمود ناصري( وزير کشاورزي)، ابراهيم مهدوي(استاندار خوزستان و رئيس سازمان سد کرخه)، عبدالحميد بختيار (وکيل مجلس) و صادق بوشهري (نماينده مجلس).

اعضاء زير از سازمان برنامه در جلسات مشورتي و رايزني که کميسيون مزبور براي آن تشکيل ميگردد شرکت مي نمايند. آقاي ابتهاج مدير عامل که سمت رياست جلسه را عهده دار خواهند بود. آقاي دکتر محمد کاظمي سرپرست امور کشاورزي آقاي مهندس صفي اصفيا رايزن کل و آقاي مهندس مصطفي مزيني سرپرست امور عمراني خوزستان.

عمليات اين هيئت جديد در حدود تشکيلات سازمان برنامه خواهد بود و هدف آن عبارت از اين است که مردم را از چگونگي طرح عمران منطقه مستحضر سازند و جزئيات آن را به قسمي که از طرف شرکت عمران و منابع تعريف و توصيف شده است براي مردم تشريح نمايند.

تشکيل اين کميسيون و انتصاباتي که از طرف اعليحضرت همايون شاهنشاهي بعمل آمد تصميم قاطع ايران را مبني بر اجراي طرح عمران خوزستان بخوبي نشان مي دهد.

ضمناً تشخيص داده شد که اين منطقه در حال حاضر براي يک طرح ريزي و برنامه دامنه دار و جامع آماده نمي باشد و مستلزم آن است که بعداً نسبت به تهيه يک برنامه دقيق و سريع اقدام شود. اين کميسيون احتياج موجود از حيث عده اي پيشوايان عمومي را که بتوانند سازمان برنامه را در توجيه و تفسير اين برنامه منطقه اي ياري کنند مرتفع خواهد ساخت.

اين برنامه موقعي کسب موفقيت خواهد نمود که مورد قبول عامه واقع شود و از آن پشتيباني گردد. مردم نيز براي اينکه آن را بپذيرند بايد قبلاً بکميت و کيفيت آن پي برند و بديهي است يکي از خطير ترين وظائف کميسيون موقتي تفهيم اين برنامه به مردم است. همچنين از هدف و موضوع اين برنامه بايد مؤسسات دولتي ، بنگاه هاي شخصي، هيئت هاي خارجي و بالاخره گروههاي متشکل ديگر استحضار حاصل نمايند. در اين مورد نيز کميسيون مذکور بايد با سازمان برنامه تشريک مساعي بعمل آورد.

در عين حال اين کميسيون بايد از طريق مذاکراتي که با اين افراد ودسته ها گاه گاه بعمل مي آورد و ضمن آن مسائل و مشکلات هر منطقه را مورد بحث قرار مي دهد با سازمان برنامه همکاري نمايد تا بدينوسيله افکار و اطلاعات تازه مبادله و اشاعه يابند.

به علاوه اين کميسيون چون يگانه مرجع دولتي است که وظيفه اصلي آن بطور کلي بررسي کلي اين منطقه مي باشد مي تواند مفاهيم وسيعتر مربوط به اين وظيفه و مسئوليت را باين سازمان ها تذکر دهد. اين کميسيون همانطور که خود فکر مي کند بايد ديگران را نيز تشويق بفکر کردن نمايد که احياء و عمران منطقه اي کمک شايان و حياتي براي پيشرفت ايران خواهد نمود و بآن فرصت خواهد داد که با استفاده از منابع منطقه خوزستان حيات و رونق بيشتري براي کشور بدست آورد.

نقش شرکت

آنهايي که درعمليات عمراني دره تنسي شرکت داشته اند عقيده راسخ دارند که روش هاي معموله دريک منطقه براي اينکه در منطقه ديگر توأم با موفقيت باشد بايد مورد جرح وتعديل بسيار واقع گردد مثلاً اگر روشي که در دره تنسي نتايج رضايت بخشي داشته بخواهيم آن را عيناً در دره اوهايويا آب هاي ميسوري ـ مي سي سي پي بکار بريم با شکست روبرو خواهد شد. در داخل ايالت متحده امريکا بين مناطق مختلف اختلافات فاحشي از لحاظ استعداد اراضي و رودخانه ها وجود دارد و همچنين تفاوت هايي از لحاظ آداب و رسوم اجتماعي و عادات و طرز تفکر مردم در انجام امور در بين مي باشد. البته ايده اصلي عمران حوزه رودخانه ها هر جا که رودخانه و سکنه اي وجود دارد تا حد نسبتاً زيادي بايکديگر قابل انطباق مي باشد ولي معهذا يک نقشه والگوي دقيق براي کليه مناطق قابل عمل نخواهد بود.

اگر اين نکته در مورد مناطق مختلف خود امريکا صادق باشد به طريق اولي در ايران نيز صدق مي نمايد و بنابراين بکار بستن روش هاي معموله دره تنسي در ايران بايد مورد بحث و فحص قرار گيرد. مفاهيم کلي که برنامه عمران دره تنسي متکي برآن است ممکن است در مورد ايران نيز صدق نمايد و البته همين طور هم هست ولي بسياري از روش هايي که بوسيله آن ها اين مفاهيم و اصول بموقع اجرا درآمده يکي نخواهد بود. سازماني که بايد بوسيله آن اين روش ها به موقع اجرا گذارده شود بايد اوضاع و احوال محل و مردم آن را همواره در نظر بگيرد. در دره تنسي، اين سازمان، سازمان تازه و بي سابقه اي بود يعني يک مؤسسه مخصوص و مستقل از دولت فدرال امريکا که به آن اختيارات وسيعي جهت عمران رودخانه پهناوري که در سرحد هفت ايالت از ايالات متحده امريکا قرار گرفته است تفويض شده بود.

در ايران شکل و صورت نهايي اين سازمان که بايد نظير اين مسئوليت ها و وظائف را عهده دار گردد هنوز تعيين نشده است. معهذا يک شرکت خصوصي که داراي خصوصيات و مشخصات منحصر بفرد است انجام عمليات مقدماتي را براي سازمان برنامه عهده دار گرديده و ممکن است با بکاربردن اين مشخصات از يک پيمانکار معمولي که عهده دار تهيه نقشه و ساختمان مي شود بهتر کار کند و نتايجي بمراتب وسيعتر وعميق تر بدست دهد.

«شرکت عمران و منابع» کاملاً يک شرکت امريکايي خصوصي است و به هيچ وجه بستگي با دولت امريکا ندارد و بنابراين سياست و خط مشي آن همان خواهد بود که خود آن انتخاب خواهد کرد و از اين حيث با هيئت ها و بنگاه هاي دولتي امريکا که برنامه عمليات آنها ناگزير بايد تابع سياست و تحت تأثير محدوديت ها و تغييرات آن باشد کاملاً متفاوت است.

شرکت عمران و منابع نيز مانند شرکت هاي خصوصي ديگر از سياست کلي امريکا در مواردي که به فعاليت هاي خارجي آن بستگي دارد استحضار حاصل خواهد کرد ولي مجبور نخواهد بود عمليات خود را به آنها انطباق دهد.

اين اقدام تازه، درعين حال داراي دو جنبه خصوصي و عمومي مي باشد. از لحاظ جنبه خصوصي شرکت توانسته است بنيه مالي خود را با شريک بودن با «مؤسسه بانکي لازار فرور شريک» تقويت نمايد و با داشتن اين مناسبات خواهد توانست در حل مشکلات مالي خود که خواه و ناخواه در ابتدا با آنها مواجه خواهد شد از تجربيات وسيع مؤسسه بانکي مذکور که در نيويورک ـ لندن و پاريس شعبه دارد استفاده کند و از اين لحاظ داراي جنبه عمومي است که اکثر رؤساي «شرکت عمران و منابع» داراي سوابق ممتد در کارهاي همگاني بخصوص در سازمان عمراني دره تنسي مي باشند. آقاي ليليانتال چندين سال سمت رياست طرح عمران«دره تنسي» را عهده دار و بعلاوه عضو اولين هيئت مديره آن بود.

آقاي جان ب. بلند فورد نماينده مسئول شرکت در ايران، اولين مدير عامل طرح عمران دره تنسي و بعداً سفير کبير و نماينده امريکا در خاور ميانه بود. علاوه بر اين بيشتر مقاصد و هدف هاي شرکت در ايران بوسيله سازمان هايي که تحت نظر مردم است صورت خواهد گرفت.

وظيفه و مسئوليتي که «شرکت خصوصي عمران و منابع» تحت موافقت نامه با سازمان برنامه بخصوص موافقتنامه تکميلي مارس بر عهده دارد داراي اهميت بسيار مي باشد.

بر طبق موافقتنامه اخير، اين شرکت اقدام به تأسيس سازمان جديدي در ايران براي انجام عمليات خود که در عين حال داراي دو جنبه خصوصي و عمومي است خواهد نمود اصول کلي سازمان اين شرکت ثابت و معين مي باشد ولي از لحاظ امور اداري قابل انعطاف مي باشد.

اين شعبه جديد شرکت که رياست آن به عهده آقاي بلاند فورد مي باشد بنام موسسه عمران خوزستان ناميده مي شود.

مرکز اصلي آن در اهواز خواهد بود و دفتر رابطي نيز در تهران خواهد داشت. اين شعبه به دو قسمت فرعي ديگر تقسيم خواهد شد. يکي اداره امور آبياري و جلوگيري از سيل و طرح هاي مربوطه بآب وزمين ديگري مربوط به توليد و مصرف نيروي برق.

سازمان برنامه به ترتيب برنامه هاي پيشنهادي شرکت را بررسي وتصويب خواهد نمود و «مؤسسه عمران خوزستان» جديدالتأسيس آنها را بموقع اجرا در خواهد آورد. سازمان برنامه همچنين اعتبارات لازم را بصورت پيش پرداخت جهت هزينه عمليات بعينه همانطور که دولتها پس از بررسي بودجه اعتبارات را واگذار مي نماييد تأمين خواهد کرد.

مراد از اين برنامه تنها تهيه مقداري مدارک جهت طرح هاي عمراني نيست بلکه منظور عمران واقعي از طريق بستن سد، کانال هاي آبياري ، کارخانجات و بالاخره توسعه اقتصاديات است. منطقه خوزستان بر طبق طرح ها و خطوط مشي و تصميماتي که بوسيله خود ايرانيان در نظر گرفته مي شود کاملاً آباد خواهد شد و سکنه آن و ساير مردم ايران از مزاياي آن برخوردار خواهند گرديد.

مزاياي اين برنامه هم شامل منطقه خوزستان و هم شامل تمامي ايران خواهد بود همانطورکه از «طرح عمران دره تنسي» سکنه خود آن ناحيه و سکنه تمام آمريکا از طريق ايجاد اراضي زراعتي در ده و جلب صنايع جديد در شهرها مستفيض گرديدند. يکي از مزاياي غير مستقيم اين برنامه ايجاد مناسبات بين مردم و دولت خواهد بود.

در دره تنسي قبل از شروع طرح عمران حد فاصل بين مردم و دولت بسيار بود و بطور کلي مردم دولت را از راه پرداخت ماليات مي شناختند که از آن هم خاطرات خوشي نداشتند. در اوائل شروع کار در دره تنسي بسياري از مردم به متصديان آن ظنين بودند ولي کم کم پس از اينکه دريافتند که اجرا کنندگان اين برنامه نمي خواهند به آنها بگويند چه بکنيد يا نکنيد و يا نمي خواهند عقايد خود را به آنها تحميل نمايند. خصومت جاي خود را بدوستي و همکاري دو جانبه داد حکومت هاي ايالتي و مؤسسات محلي و بنگاه هاي خصوصي و هزاران نفر از اتباع کشور داوطلبانه براي اين که دره مزبور را سرزمين پر برکتي بسازند به «طرح عمران دره تنسي» پيوستند و در مزارع و کارخانجات جديد و سازمان هاي دولتي و ايالتي ومحلي که فعاليت نويني يافته و قادر به خدمت مردم شده بودند به تلاش و کوشش پرداختند.

در بسياري از کشورهاي خاورميانه و دنيا پيدايش اين رشته علاقمندي بين مردم و دولت موضوع و پديده تازه و پراهميتي است.

رهبران مسئول بسياري از اين اراضي احياء شده به خوبي واقفند که استقلال ملي في حد ذاته نمي تواند اين علاقه مندي را پا برجا نگهدارد. آنها مي دانند که استقلال سياسي بايد با بهره برداري از منابع مولد نهفته کشور که خواسته هاي مردم آن را جلوه گر مي سازد توأم باشد.

اين برنامه که در خوزستان دارد جامه عمل بخود مي پوشد ممکن است با کمک بزرگي که برفع نيازمندي هاي عمومي و معنوي مردم مي نمايد و مجد باستاني اين سرزمين را دوباره به دست مي آورد مقام شامخي را احراز کند.

علاقه اي که ساير ملت ها ممکن است به مشاهده عمران ناحيه خوزستان داشته باشند بعضاً ناشي از اين احساس است که اين اقدام جديد در ايران مي تواند کمک بزرگي به حل يکي از مسائل غامض اصلي روابط بين المللي بنمايد و اين مسئله عبارت از اين است که چگونه کشورهاي صنعتي غربي مي توانند تجربيات خود را به نحوي در اختيار کشورهاي شرقي که تازه بيدار شده اند بگذارند که براي هر دو طرف قابل قبول و عملي باشد. برنامه عمران ناحيه خوزستان ممکن است راهي براي حل اين مسئله پيش ها بگذارد. اهميت آتيه اين طرح در دراز مدت مطلب دامنه دار ممکن است بسيار بيشتر از اهميت کوتاه مدت آن يعني کمک بکشاورزان و شهرنشينان ايران براي ايجاد زندگي بهتري به نحوه مناسب خود باشد.

* گوردن ر. کلاپ که از 1946ـ1954 رياست هيئت مديره طرح عمراني دره تنسي را به عهده داشت در سال 1949 نيز برياست هيئت بررسي ملل متحد در خاورميانه منصوب گرديد: درسال 1955 ناميرده و ديو يدئي ليلينتال که او نيز سابقاً رئيس هيئت مديره طرح عمراني دره تنسي و همچنين رئيس کميسيون انرژي اتمي بود شرکت عمران و منابع را بمنظور تهيه طرح وخدمات اداري جهت انجام عمليات عمراني در کشور هاي خارجي تشکيل دادند. اين شرکت پس از آنکه روسا ي آن در فوريه 1956 بايران رفتند موافقت نمود براي سازمان برنامه کار کند وعمليات عمراني را در منطقه خوزستان آغاز نمايد . دو رئيس سابق طرح عمراني در ه تنسي اخيرا از دومين سفر خود بايران مراجعت نموده اند.

ـ نشاني کتابشناختي صحيح اين مقاله (که سال چاپ آن به اشتباه «سال دوم» انتشار مجله اعلام شده)به شرح زير است:مجلة ميدل ايست جورنال ـ سال يازدهم، شمارة يک، زمستان 1957 صفحات 13ـ1. ضمناً درچاپ مجدد اين ترجمه، کوشيده ايم از دست کاري در رسم الخط و نيز عبارت پردازي هاي ترجمه اصلي خودداري شود هرچند مي دانيم برخي عبارات اين ترجمه گنگ و ثقيل مي باشند( توضيح ازعباس امام).


نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر: